Finansal terimler

Nominal getiri, bir fonun başlangıç fiyatından bitiş fiyatına kadar olan yüzdesel değişimdir. Yani "fon kaç para kazandı?" sorusunun en ham cevabı.

Türkiye gibi yüksek enflasyonlu ülkelerde nominal getiri yanıltıcı olabilir: %40 getiri varken enflasyon %50 ise aslında reel olarak paranın alım gücü azalmıştır.

Nominal getiriye bakarken mutlaka TÜFE ile kıyaslanmalı. Reel getiri bu karşılaştırmayı yapar.

Nominal getiriden enflasyon etkisi çıkarılırsa reel getiri kalır. Formül: (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1.

Türkiye'de yatırım kararlarında en önemli ölçüttür — "fonun getirisi enflasyonu geçti mi?" sorusunun net cevabı.

Negatif reel getiri, fon kâr etse bile paranızın alım gücünün azaldığı anlamına gelir.

Year-to-Date — ocak başından ölçüm gününe kadar olan getiri. Yıllık plan yapanlar için en anlamlı periyot.

Dikkat: YBİ, mevsimsel etkilere açıktır. Ocak-Mart dönemi iyi geçtiyse yıl başarı göstergesi olmayabilir.

Compound Annual Growth Rate — bileşik yıllık büyüme oranı. Bir yatırımın birden fazla yıl boyunca her yıl eşit oranla büyüdüğü varsayılarak hesaplanan ortalama yıllık getiri.

Formül: `(final/başlangıç) ^ (1/yıl) − 1`. 3 yılda %50 kazandıran bir fonun CAGR'ı ≈ %14.5'tır — her yıl %16.7 değil.

Uzun vadeli karşılaştırmalarda toplam getiriden çok daha anlamlı. "Borsa yıllık ortalama %15 kazandırır" ifadesi CAGR'dır.

Volatilite, fon fiyatının ortalaması etrafında ne kadar gezdiği. İstatistiksel olarak standart sapma ile ölçülür.

90 günlük volatilite %20 demek, fon fiyatının ortalama %20 bandında yukarı-aşağı oynadığı anlamına gelir — büyük gün-içi hareketler, yüksek risk demektir.

Düşük volatilite = istikrarlı/sakin (genelde tahvil, para piyasası). Yüksek volatilite = heyecanlı (hisse, serbest fonlar).

Standart sapma, bir veri setinin ortalamadan ne kadar uzaklaştığının ölçüsüdür. Finansta, günlük getiri verilerinin standart sapması = volatilite olarak kullanılır.

Bell eğrisinde (normal dağılım) veriyi ±1 standart sapma içinde %68'ini, ±2 içinde %95'ini yakalar. Yani 1σ = normal bir gün, 3σ = çok nadir olay.

Fonun bir zirvedeki değerinden sonraki bir dibe kadar düştüğü en büyük yüzdesel kayıp. En dürüst risk ölçüsü — gerçekten yaşanmış, teorik değil.

Yatırımcının "ben bu düşüşe dayanabilir miyim?" sorusunun cevabıdır. %40 drawdown'lı bir fona girersen, en kötü durumda paranın %40'ının geçici de olsa erimesine hazırlıklı olmalısın.

Volatiliteden daha somut: volatilite istatistiksel, max drawdown yaşanmış gerçek.

Fonun piyasa (ör. BIST100) değişimlerine duyarlılığı. Beta = 1 → piyasa %1 çıkarsa fon da %1 çıkar. Beta = 1.5 → piyasa %1 çıkarsa fon %1.5 çıkar (ve düşerken de daha çok düşer).

Savunmacı fonlar (beta < 1): para piyasası, katılım, altın fonları. Agresif fonlar (beta > 1): kaldıraçlı BYF, teknoloji ağırlıklı hisse fonları.

Beta 0'a yakın fonlar, piyasaya bağlı olmayan alternatif stratejilerdir (emtia, hedge fon benzeri).

Alfa, fon yöneticisinin piyasayı aşan getiri yaratma becerisi. Piyasa %20 yükselmişse ve fon (beta ile düzeltilmiş olarak) %25 yükselmişse, alfa = %5'tir.

Pozitif alfa = yönetici değer katıyor. Negatif alfa = pasif endeks fonundan bile geriye düşmüş.

Alfa tek başına anlamlı olmayabilir — yüksek risk (beta) alıp yüksek alfa üretmek kolay. Sharpe gibi risk-ayarlı ölçülerle birlikte değerlendirilmeli.

Volatilite kayıpları ve kazançları eşit sayar, ama yatırımcı için tek gerçek risk kayıp tarafıdır. Aşağı yönlü risk (downside deviation) yalnızca hedefin altında kalan günleri sayar.

Pozitif volatilite (yukarı spike'lar) Sharpe'ı cezalandırır — Sortino bu soruna çare olarak sadece downside'ı sayar.

Risk-ayarlı getiri ölçüsünün altın standardı. Formül: (Fon getirisi − Risksiz faiz) / Volatilite.

Sharpe 2'den yüksek → mükemmel. 1-2 → iyi. 0-1 → vasat. Negatif → risksiz faizin altında kalmış.

İki fon aynı getiriyi verdiyse, Sharpe'ı yüksek olan "daha az dalgalanarak" oraya ulaşmıştır — dolayısıyla daha iyi.

Sortino, Sharpe ile aynı mantık ama paydada sadece aşağı yönlü volatilite var. Fikir şu: yükseliş dalgalanması "risk" değildir; cezalandırılmamalı.

Özellikle asimetrik getiri dağılımına sahip fonlar (opsiyon stratejileri, pozitif sürprize açık fonlar) için Sharpe'tan daha adil bir ölçü.

Pratikte Sharpe'tan her zaman yüksek çıkar. 2'den yüksek çok iyi, 1'in üstü iyidir.

Formül: Yıllık getiri / |Max Drawdown|. Sharpe volatiliteye, Calmar gerçek yaşanmış en büyük kayba bakar.

Emeklilik ve uzun vadeli yatırımcılar için çok anlamlı: "Kaybı göze aldım mı? Karşılığı yeterli mi?"

Calmar 2+ → güçlü risk-getiri dengesi. 1 → getiri kadar potansiyel kayıp var.

Fon getirisi ile benchmark arasındaki farkın (active return) volatilitesine bölünmüş hâli. Aktif yönetim tutarlılığını ölçer.

Yüksek IR = yönetici benchmark'ı sürekli ve istikrarlı aşıyor. Düşük/negatif IR = aktif yönetim getirmiyor, endeks fonu daha iyi.

"Hepsini tek bir hisseye, tek bir sektöre, tek bir ülkeye yatırma." Çeşitlendirme, birbirinden bağımsız hareket eden varlıklara yatırım yaparak toplam riski azaltır.

Gerçek çeşitlenme için varlıklar arasında düşük korelasyon olmalı. Aynı kategoride 5 fon tutarak çeşitlenmiş olmazsın — hepsi aynı anda düşer.

Portföy X-Ray aracı, farklı görünen fonlarının aslında aynı hisseleri tuttuğunu açığa çıkarır.

+1: iki varlık aynı anda aynı yönde hareket eder (BIST ETF + BIST fonu).
0: bağımsız hareket ederler (hisse + altın sıkça).
−1: zıt hareket (teorik; gerçekte nadir).

Portföy kurarken düşük veya negatif korelasyonlu varlıklar ararsın. Biri düşerken diğeri çıkarsa, toplam volatilitesi azalır.

Fon DNA aracı, iki fonun korelasyonunu değil ama holdings örtüşmesini ölçer — daha kesin bir çeşitlenme göstergesi.

Hisse %60, tahvil %40 hedeflediğin portföyde hisseler iyi performans gösterip %75'e çıktı. Rebalancing = bir kısmını satıp tahvile çevirerek 60/40'a geri dönme.

Otomatik olarak yükseni sat, düşüğü al demektir. Disiplin sağlar, kâr realize eder, risk dengesi korunur.

Çeyreklik veya yıllık rebalancing yaygındır. Çok sık yapmak vergi/komisyon artırır.

Dollar-Cost Averaging (maliyet ortalaması) — her ay/hafta aynı tutarı yatırırsın. Fiyat düşünce daha çok, çıkınca daha az adet alırsın.

Piyasanın zamanlamasını yapmaya çalışmaktan kurtarır. Davranışsal olarak panik satışı engeller.

Ama yükselen bir piyasada tek seferde yatırım (lump-sum) istatistiksel olarak genelde daha iyi sonuç verir. DCA'nın asıl faydası psikolojik ve yeni birikim girişi yapan için uygun.

0-100 arası bir değer. R² = %95 → fonun getirisinin %95'i BIST100'le açıklanıyor, sadece %5'i yönetici kararları.

Yüksek R² + düşük alfa = "gizli endeks fonu" — aktif fon gibi görünüp endeksi kopyalayan ama yüksek ücret alan.

Düşük R² = yönetici bağımsız stratejiyle hareket ediyor (serbest, tematik, özel fonlar).

Exchange-Traded Fund — borsada hisse gibi işlem gören fon. TEFAS'ta da, Borsa İstanbul'da da alınıp satılabilir. Gün içinde fiyatı değişir.

Genelde pasif — BIST30, BIST100 gibi endeksleri takip eder. Yönetim ücreti aktif fonlardan düşüktür (%0.3-0.8 tipik).

Avantaj: şeffaf, ucuz, anlık alım-satım. Dezavantaj: dar bir strateji, dalgalanmalı.

Yatırım fonu, çok sayıda yatırımcının parasını profesyonel bir portföy yöneticisi tarafından hisse, tahvil, döviz gibi varlıklara yatıran toplu yatırım aracıdır.

Her yatırımcının fondaki payı "pay" (unit) cinsinden ifade edilir. Fon değeri toplam portföyün değerinden, pay sayısına bölerek bulunur (NAV).

TEFAS'ta 2.500+ yatırım fonu var. Emeklilik (BES) fonları ayrı kategori.

BES — Bireysel Emeklilik Sistemi. Devlet %30 (üst sınırlı) katkı payı ekler. Birikim vergi avantajlıdır.

Emeklilik fonları yalnızca BES kapsamında alınabilir; TEFAS'taki normal fonlardan ayrıdır.

Uzun vadeli (10+ yıl) yatırım için — erken çıkışta vergi avantajı kaybolur.

Kısıtlama neredeyse yok: türev, kaldıraç, short, emtia, yabancı hisse — hepsi serbest. Ancak nitelikli yatırımcı tanımını karşılayan kişilere satılır (genelde 1M TL+ birikim).

Hedge fon benzeri stratejiler — yüksek potansiyel getiri, yüksek risk, genelde yüksek ücret.

Bireysel yatırımcı için erişilemez; ama TEFAS'ta görünürler.

Şemsiye fon kendisi yatırım aracı değil — altındaki alt-fonlar yatırım aracıdır. "Hisse Senedi Şemsiye Fonu" altında "Türkiye Hisse", "Teknoloji Hisse", "Bankacılık Hisse" gibi birden fazla fon olabilir.

Yatırımcı şemsiye fon almaz — alt-fonlardan birini alır.

Başka yatırım fonlarını tutan fon — "fund of funds". Otomatik çeşitlenme sağlar ama çifte yönetim ücreti çıkabilir (hem sepet fonunun hem de alt-fonların).

Tek başına fon seçemeyen ya da dengelenmiş portföy isteyen için uygun.

Çok kısa vadeli (genellikle <90 gün) borçlanma araçları, repo ve mevduata yatırım yapan düşük risk, düşük getiri fonlar.

Nakit park etmek için ideal. Para piyasası fonu değeri genelde TL mevduata yakın.

Faiz içermez; kira sertifikası (sukuk), İslami hisse, katılım endeksleri, gayrimenkul gibi araçlara yatırır.

Danışma kurulu denetimli. Dini hassasiyeti olan yatırımcılar için.

Türkiye'deki tüm yatırım fonlarının (emeklilik hariç, BEFAS ayrı) alınıp satılabildiği elektronik platform. Aracı kurumun hangi fonu sunduğu farketmez — TEFAS'ta hepsine erişirsin.

SPK denetimi altında. Günlük NAV fiyatlama, T+1/T+2 valörlü alış-satış.

Fonoloji, TEFAS'ın halka açık verisini okunur analize çevirir.

TEFAS emeklilik fonlarını hariç tutar; emeklilik fonları BEFAS üzerinden alınır-satılır.

BES katılımcısıysanız aracı kurumunuz üzerinden BEFAS'a erişirsiniz.

SPK'nın işlettiği resmi platform. Halka açık şirketler + fonlar izahname değişikliği, yönetici ataması, portföy raporu, özel durum gibi bildirimleri burada yayınlar.

Yatırımcı için kritik — fonun aldığı kararlar, portföyün ne tuttuğu, riskler buradan duyurulur.

Fonoloji, KAP'tan her 15 dakikada bir fon bildirimlerini çeker.

Her ayın sonunda (genelde bir sonraki ayın ilk 10 günü) fon, tuttuğu her hisse/tahvil/altını ve yüzde ağırlığını KAP'a yükler.

Fonun "gerçek" stratejisini anlamanın yolu — pazarlama metninden değil, gerçekten ne aldığından.

Fonoloji bu raporları parse eder; Portföy X-Ray ve Fon DNA araçları üstüne kurulur.

Fonun resmi kuruluş ve işletme belgesi. Yatırım stratejisi, risk seviyesi, yönetim ücreti, giriş/çıkış komisyonu, karşılaştırma endeksi — hepsi burada.

Fon alım öncesi okunması gereken belge. Değişiklikler yine KAP'ta yayınlanır.

SPK zorunlu olarak istediği sade Türkçe özet belgesi. Risk skoru, geçmiş getiri, ücret, tavsiye süresi burada toparlanmış.

Alış öncesi en azından bu belge okunmalı.

Alış/satış emri verdiğin gün değil, fiilen hesabına giren/çıkan fon payı günü.

Türk fonlarında alış genelde T+1, satış T+2 tipiktir. Cuma günü satış verdin mi, para Salı günü hesaba geçer.

Emeklilik fonları farklı kurallara tabidir.

Net Asset Value — fonun toplam varlığı / toplam pay sayısı. Günde bir kez, gün sonu değerlerinden hesaplanır.

Fonlarda hisse gibi gün içi fiyat dalgalanması yoktur — 1 gün önce emir ver, ertesi gün NAV'dan işlem görür.

BYF/ETF'lerde iki fiyat vardır: intra-day market price ve NAV. Bunlar ayrışabilir (premium/discount).

Borsa İstanbul'un en likit 100 hissesini ağırlıklandırılmış olarak tutan endeks. Türk ekonomisinin "nabzı" kabul edilir.

Hisse ağırlıklı fonlar BIST100'ü benchmark olarak kullanır. Bir fon uzun vadede BIST100'ü geçememişse, "BIST100 endeks BYF'si daha iyiydi" demektir.

Türkiye'nin ya da Türk şirketlerinin dolar veya euro cinsinden çıkardığı tahvil. Türk lirası yerine döviz getirisi sağlar.

Eurobond fonları yüksek enflasyon + TL değer kaybı dönemlerinde savunma aracı. Faiz geliri döviz üzerinden, TL'ye dönüşte kur kazancı da olur.

Bir taraf senedi belirli bir süre için satıp sonra geri alır. Satan için finansman (repo), alan için kısa vadeli yatırım (ters repo).

Para piyasası fonlarının ana varlığı — günlük/haftalık likidite.

Risk-ayarlı getiri hesaplamalarının çıpası. Türkiye'de genelde TCMB 1 hafta repo veya hazine kısa vadeli bono faizi referans alınır.

Faiz %40 ise, %40'tan az getiri veren risk alan fon "risksize kaybetmiş" demektir.

TÜİK'in aylık yayınladığı, tüketici sepetinin fiyat değişimini gösteren endeks. Enflasyon = TÜFE yıllık değişimi.

Fonoloji her fonun 1 yıllık nominal getirisini TÜFE ile düzeltir → reel getiri kartında gösterir.

Fonun tüm yatırımcılarından topladığı ve yönettiği toplam para miktarı (Assets Under Management - AUM).

Yüksek büyüklük = kurumsal güven + ölçek ekonomisi. Düşük büyüklük = çevik ama kapanma riski yüksek, likidite az.

Çok büyük fonlar küçük hisselere giremezler (ölçek sorunu) — yöneticinin esnekliği düşer.

Fonun kaç ayrı yatırımcıdan para aldığı. Çok sayıda küçük yatırımcı = bireysel kitle. Az sayıda büyük yatırımcı = kurumsal.

Artış trendi yatırımcı güveninin göstergesi; azalış uyarı işareti olabilir.

Yıllık bazda, fon varlığının günlük küçük parçalar hâlinde kesilen ücret. Nominal getiriden düşülür — ilan edilen getiride zaten yansımıştır.

Pasif endeks BYF'lerde %0.3-0.8, aktif fonlarda %1-2, serbest fonlarda %2-3 tipiktir.

10 yıllık yatırımda %1 fark = %10+ toplam fark.

1 = en düşük risk (para piyasası, kısa vadeli tahvil).
7 = en yüksek risk (kaldıraçlı BYF, kripto, serbest).

Volatilite bazlı hesaplanır. Karşılaştırma standardı — tüm fonlar aynı ölçekte.

Türkiye'de fon kazançlarından kaynakta kesilen vergi. Bireysel yatırımcı için:

- Hisse senedi yoğun fonlar: %0 (en az bir yıl tutulursa)
- BYF: %10
- Para piyasası, tahvil fonları: %10
- Eurobond: %10

Emeklilik fonları farklı vergi rejimine tabidir.

Aracı kurumun aldığı komisyondan %5 BSMV kesilir. Çoğunlukla yatırımcıya yansıtılmaz, ama fon alışverişinde toplam maliyete eklenir.