Finansal terimler

Nominal getiri, bir fonun başlangıç fiyatından bitiş fiyatına kadar olan yüzdesel değişimdir. Yani "fon kaç para kazandı?" sorusunun en ham cevabı.

Türkiye gibi yüksek enflasyonlu ülkelerde nominal getiri yanıltıcı olabilir: %40 getiri varken enflasyon %50 ise aslında reel olarak paranın alım gücü azalmıştır.

Nominal getiriye bakarken mutlaka TÜFE ile kıyaslanmalı. Reel getiri bu karşılaştırmayı yapar.

Nominal getiriden enflasyon etkisi çıkarılırsa reel getiri kalır. Formül: (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1.

Türkiye'de yatırım kararlarında en önemli ölçüttür — "fonun getirisi enflasyonu geçti mi?" sorusunun net cevabı.

Negatif reel getiri, fon kâr etse bile paranızın alım gücünün azaldığı anlamına gelir.

Year-to-Date — ocak başından ölçüm gününe kadar olan getiri. Yıllık plan yapanlar için en anlamlı periyot.

Dikkat: YBİ, mevsimsel etkilere açıktır. Ocak-Mart dönemi iyi geçtiyse yıl başarı göstergesi olmayabilir.

Compound Annual Growth Rate — bileşik yıllık büyüme oranı. Bir yatırımın birden fazla yıl boyunca her yıl eşit oranla büyüdüğü varsayılarak hesaplanan ortalama yıllık getiri.

Formül: `(final/başlangıç) ^ (1/yıl) − 1`. 3 yılda %50 kazandıran bir fonun CAGR'ı ≈ %14.5'tır — her yıl %16.7 değil.

Uzun vadeli karşılaştırmalarda toplam getiriden çok daha anlamlı. "Borsa yıllık ortalama %15 kazandırır" ifadesi CAGR'dır.

Volatilite, fon fiyatının ortalaması etrafında ne kadar gezdiği. İstatistiksel olarak standart sapma ile ölçülür.

90 günlük volatilite %20 demek, fon fiyatının ortalama %20 bandında yukarı-aşağı oynadığı anlamına gelir — büyük gün-içi hareketler, yüksek risk demektir.

Düşük volatilite = istikrarlı/sakin (genelde tahvil, para piyasası). Yüksek volatilite = heyecanlı (hisse, serbest fonlar).

Standart sapma, bir veri setinin ortalamadan ne kadar uzaklaştığının ölçüsüdür. Finansta, günlük getiri verilerinin standart sapması = volatilite olarak kullanılır.

Bell eğrisinde (normal dağılım) veriyi ±1 standart sapma içinde %68'ini, ±2 içinde %95'ini yakalar. Yani 1σ = normal bir gün, 3σ = çok nadir olay.

Fonun bir zirvedeki değerinden sonraki bir dibe kadar düştüğü en büyük yüzdesel kayıp. En dürüst risk ölçüsü — gerçekten yaşanmış, teorik değil.

Yatırımcının "ben bu düşüşe dayanabilir miyim?" sorusunun cevabıdır. %40 drawdown'lı bir fona girersen, en kötü durumda paranın %40'ının geçici de olsa erimesine hazırlıklı olmalısın.

Volatiliteden daha somut: volatilite istatistiksel, max drawdown yaşanmış gerçek.

Fonun piyasa (ör. BIST100) değişimlerine duyarlılığı. Beta = 1 → piyasa %1 çıkarsa fon da %1 çıkar. Beta = 1.5 → piyasa %1 çıkarsa fon %1.5 çıkar (ve düşerken de daha çok düşer).

Savunmacı fonlar (beta < 1): para piyasası, katılım, altın fonları. Agresif fonlar (beta > 1): kaldıraçlı BYF, teknoloji ağırlıklı hisse fonları.

Beta 0'a yakın fonlar, piyasaya bağlı olmayan alternatif stratejilerdir (emtia, hedge fon benzeri).

Alfa, fon yöneticisinin piyasayı aşan getiri yaratma becerisi. Piyasa %20 yükselmişse ve fon (beta ile düzeltilmiş olarak) %25 yükselmişse, alfa = %5'tir.

Pozitif alfa = yönetici değer katıyor. Negatif alfa = pasif endeks fonundan bile geriye düşmüş.

Alfa tek başına anlamlı olmayabilir — yüksek risk (beta) alıp yüksek alfa üretmek kolay. Sharpe gibi risk-ayarlı ölçülerle birlikte değerlendirilmeli.

Volatilite kayıpları ve kazançları eşit sayar, ama yatırımcı için tek gerçek risk kayıp tarafıdır. Aşağı yönlü risk (downside deviation) yalnızca hedefin altında kalan günleri sayar.

Pozitif volatilite (yukarı spike'lar) Sharpe'ı cezalandırır — Sortino bu soruna çare olarak sadece downside'ı sayar.

Risk-ayarlı getiri ölçüsünün altın standardı. Formül: (Fon getirisi − Risksiz faiz) / Volatilite.

Sharpe 2'den yüksek → mükemmel. 1-2 → iyi. 0-1 → vasat. Negatif → risksiz faizin altında kalmış.

İki fon aynı getiriyi verdiyse, Sharpe'ı yüksek olan "daha az dalgalanarak" oraya ulaşmıştır — dolayısıyla daha iyi.

Sortino, Sharpe ile aynı mantık ama paydada sadece aşağı yönlü volatilite var. Fikir şu: yükseliş dalgalanması "risk" değildir; cezalandırılmamalı.

Özellikle asimetrik getiri dağılımına sahip fonlar (opsiyon stratejileri, pozitif sürprize açık fonlar) için Sharpe'tan daha adil bir ölçü.

Pratikte Sharpe'tan her zaman yüksek çıkar. 2'den yüksek çok iyi, 1'in üstü iyidir.

Formül: Yıllık getiri / |Max Drawdown|. Sharpe volatiliteye, Calmar gerçek yaşanmış en büyük kayba bakar.

Emeklilik ve uzun vadeli yatırımcılar için çok anlamlı: "Kaybı göze aldım mı? Karşılığı yeterli mi?"

Calmar 2+ → güçlü risk-getiri dengesi. 1 → getiri kadar potansiyel kayıp var.

Fon getirisi ile benchmark arasındaki farkın (active return) volatilitesine bölünmüş hâli. Aktif yönetim tutarlılığını ölçer.

Yüksek IR = yönetici benchmark'ı sürekli ve istikrarlı aşıyor. Düşük/negatif IR = aktif yönetim getirmiyor, endeks fonu daha iyi.

"Hepsini tek bir hisseye, tek bir sektöre, tek bir ülkeye yatırma." Çeşitlendirme, birbirinden bağımsız hareket eden varlıklara yatırım yaparak toplam riski azaltır.

Gerçek çeşitlenme için varlıklar arasında düşük korelasyon olmalı. Aynı kategoride 5 fon tutarak çeşitlenmiş olmazsın — hepsi aynı anda düşer.

Portföy X-Ray aracı, farklı görünen fonlarının aslında aynı hisseleri tuttuğunu açığa çıkarır.

+1: iki varlık aynı anda aynı yönde hareket eder (BIST ETF + BIST fonu).
0: bağımsız hareket ederler (hisse + altın sıkça).
−1: zıt hareket (teorik; gerçekte nadir).

Portföy kurarken düşük veya negatif korelasyonlu varlıklar ararsın. Biri düşerken diğeri çıkarsa, toplam volatilitesi azalır.

Fon DNA aracı, iki fonun korelasyonunu değil ama holdings örtüşmesini ölçer — daha kesin bir çeşitlenme göstergesi.

Hisse %60, tahvil %40 hedeflediğin portföyde hisseler iyi performans gösterip %75'e çıktı. Rebalancing = bir kısmını satıp tahvile çevirerek 60/40'a geri dönme.

Otomatik olarak yükseni sat, düşüğü al demektir. Disiplin sağlar, kâr realize eder, risk dengesi korunur.

Çeyreklik veya yıllık rebalancing yaygındır. Çok sık yapmak vergi/komisyon artırır.

Dollar-Cost Averaging (maliyet ortalaması) — her ay/hafta aynı tutarı yatırırsın. Fiyat düşünce daha çok, çıkınca daha az adet alırsın.

Piyasanın zamanlamasını yapmaya çalışmaktan kurtarır. Davranışsal olarak panik satışı engeller.

Ama yükselen bir piyasada tek seferde yatırım (lump-sum) istatistiksel olarak genelde daha iyi sonuç verir. DCA'nın asıl faydası psikolojik ve yeni birikim girişi yapan için uygun.

0-100 arası bir değer. R² = %95 → fonun getirisinin %95'i BIST100'le açıklanıyor, sadece %5'i yönetici kararları.

Yüksek R² + düşük alfa = "gizli endeks fonu" — aktif fon gibi görünüp endeksi kopyalayan ama yüksek ücret alan.

Düşük R² = yönetici bağımsız stratejiyle hareket ediyor (serbest, tematik, özel fonlar).

Exchange-Traded Fund — borsada hisse gibi işlem gören fon. Borsa İstanbul'da aracı kurum hesabıyla gün içinde alınıp satılır; TEFAS'tan alınmaz. Fiyatı seans boyunca değişir.

Genelde pasif — BIST30, BIST100 gibi endeksleri takip eder. Yönetim ücreti genelde aktif fonlardan düşüktür.

Avantaj: şeffaf, ucuz, anlık alım-satım. Dezavantaj: dar bir strateji, dalgalanmalı.

Yatırım fonu, çok sayıda yatırımcının parasını profesyonel bir portföy yöneticisi tarafından hisse, tahvil, döviz gibi varlıklara yatıran toplu yatırım aracıdır.

Her yatırımcının fondaki payı "pay" (unit) cinsinden ifade edilir. Fon değeri toplam portföyün değerinden, pay sayısına bölerek bulunur (NAV).

Yatırım fonları TEFAS'ta işlem görür; emeklilik (BES) fonları BEFAS'ta, borsa yatırım fonları (BYF) ise Borsa İstanbul'da hisse gibi alınıp satılır. Güncel fon sayıları Fonoloji'nin İstatistikler sayfasındadır.

BES — Bireysel Emeklilik Sistemi. Devlet %30 (üst sınırlı) katkı payı ekler. Birikim vergi avantajlıdır.

Emeklilik fonları yalnızca BES kapsamında alınabilir; TEFAS'taki normal fonlardan ayrıdır.

Uzun vadeli (10+ yıl) yatırım için — erken çıkışta vergi avantajı kaybolur.

Kısıtlama neredeyse yok: türev, kaldıraç, short, emtia, yabancı hisse — hepsi serbest. Ancak nitelikli yatırımcı tanımını karşılayan kişilere satılır (genelde 1M TL+ birikim).

Hedge fon benzeri stratejiler — yüksek potansiyel getiri, yüksek risk, genelde yüksek ücret.

Bireysel yatırımcı için erişilemez; ama TEFAS'ta görünürler.

Şemsiye fon kendisi yatırım aracı değil — altındaki alt-fonlar yatırım aracıdır. "Hisse Senedi Şemsiye Fonu" altında "Türkiye Hisse", "Teknoloji Hisse", "Bankacılık Hisse" gibi birden fazla fon olabilir.

Yatırımcı şemsiye fon almaz — alt-fonlardan birini alır.

Başka yatırım fonlarını tutan fon — "fund of funds". Otomatik çeşitlenme sağlar ama çifte yönetim ücreti çıkabilir (hem sepet fonunun hem de alt-fonların).

Tek başına fon seçemeyen ya da dengelenmiş portföy isteyen için uygun.

Vadesi kısa (genellikle bir yıldan az) borçlanma araçları, ters repo, Takasbank Para Piyasası işlemleri ve mevduat ya da katılma hesaplarına yatırım yapan düşük riskli, düşük oynaklıklı fonlardır.

Nakit park etmek için kullanılır. Getirisi politika faizine yakın seyreder; faiz indirimlerinde getiri de düşer.

Düşük risk "risksiz" demek değildir: portföydeki özel sektör borçlanma araçlarında temerrüt ya da ani faiz değişimleri fiyatı etkileyebilir.

Faiz içermez; kira sertifikası (sukuk), İslami hisse, katılım endeksleri, gayrimenkul gibi araçlara yatırır.

Danışma kurulu denetimli. Dini hassasiyeti olan yatırımcılar için.

"Likit fon" resmi bir kategori adı değildir; halk arasında para piyasası fonlarına verilen isimdir. Adı likiditesinden gelir: aynı gün alınıp bozdurulabilir, değeri neredeyse hiç dalgalanmaz.

Kısa vadeli repo, mevduat ve <90 günlük borçlanma araçları tutar. Düşük risk, düşük getiri — nakit park etmek, acil ihtiyaç parasını değerlendirmek için kullanılır.

TEFAS'ta genelde en çok işlem gören ve en çok yatırımcısı olan fon türüdür. Getirisi kısa vadeli faize paralel hareket eder.

Değişken fon, portföyünün belirli bir yüzdesini tek bir varlık türünde tutma zorunluluğu olmayan fondur. Yönetici piyasa koşullarına göre hisse, tahvil, döviz, altın ağırlığını serbestçe değiştirebilir.

Bu esneklik avantaj da risk de olabilir: iyi yönetilirse piyasa dönüşlerini yakalar, kötü yönetilirse öngörülemez olur. Fonun geçmiş performansı ve yöneticisi bu türde daha kritiktir.

İçeriği zamanla değiştiği için tek bir kategori etiketiyle karşılaştırmak yanıltıcı olabilir; Sharpe ve max drawdown gibi risk-ayarlı ölçütlere bakmak gerekir.

Tematik fon, geniş bir piyasa yerine tek bir uzun vadeli temaya yatırım yapar: yapay zeka, teknoloji, yenilenebilir enerji, savunma, kıymetli madenler gibi.

Çoğu tematik fon yabancı hisse ağırlıklı ve USD bazlıdır — yani getirisinde kur etkisi yüksektir. Tema doğru seçilse bile döviz kuru getiriyi belirleyen ana faktör olabilir.

Yüksek büyüme potansiyeli kadar yüksek oynaklık taşırlar; portföyün tamamı değil, bir kısmı için uygundur. Fonoloji'de temaya göre fonları [Temalar](/temalar) sayfasından karşılaştırabilirsin.

Anapara korumalı fon, portföyün büyük kısmını sabit getirili araçlara (tahvil, mevduat) yatırıp küçük bir kısmıyla opsiyon/hisse alarak, vade sonunda anaparanın korunmasını hedefleyen fondur.

Önemli ayrım: "korumalı" bir hedeftir, garanti değildir — asıl garanti veren türe "anapara garantili fon" denir ve bir banka/kurum taahhüdüne dayanır. İzahnamede hangisi olduğu net yazar.

Belirli bir vade ve giriş penceresi vardır; erken çıkışta koruma geçersiz olabilir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemde "anapara koruması" reel olarak kayıp anlamına gelebilir.

Yatırım fonlarının tek noktadan alınıp satılabildiği elektronik platform. Emeklilik fonları TEFAS'ta değil BEFAS'ta işlem görür; nitelikli yatırımcıya özel fonlar da TEFAS dışındadır. Aracı kurumunuz ya da bankanız TEFAS'a bağlıysa platformdaki fonlara oradan erişebilirsiniz.

Takasbank tarafından işletilir ve SPK gözetimindedir. Fon fiyatları günde bir kez hesaplanır; talimatlar fonun kesim saati ve valör kurallarına göre gerçekleşir.

Fonoloji, TEFAS'ın halka açık verisini okunur analize çevirir.

TEFAS emeklilik fonlarını hariç tutar; emeklilik fonları BEFAS üzerinden alınır-satılır.

BES katılımcısıysanız fon dağılımınızı emeklilik şirketiniz üzerinden seçer ve değiştirirsiniz.

MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu) tarafından işletilen resmî platform. Halka açık şirketler ve fonlar izahname değişikliği, yönetici ataması, portföy raporu, özel durum gibi bildirimleri burada yayımlar.

Yatırımcı için kritik: fonun aldığı kararlar, portföyünde ne tuttuğu ve riskler buradan duyurulur.

Fonoloji KAP'taki fon bildirimlerini birkaç dakikada bir tarar ve önemli olanları fon künyesinde gösterir.

Fonlar tuttukları her hisseyi, tahvili ve altını yüzde ağırlıklarıyla birlikte düzenli olarak KAP'a yükler. Çoğu fon aylık rapor yayımlar (genellikle izleyen ayın ilk günlerinde); bazı serbest fonlar haftalık rapor da yayımlar.

Fonun "gerçek" stratejisini anlamanın yolu budur: pazarlama metninden değil, gerçekte ne aldığından.

Raporlar adet (lot) değil piyasa değeri ve ağırlık verir. Yalnız nitelikli yatırımcıya satılan fonlar bu rapordan muaf olabilir; bu fonların portföyü KAP'ta görünmez.

Fonoloji bu raporları okur; Portföy X-Ray, Fon DNA ve hisse bazlı fon listeleri bunun üzerine kurulur.

Fonun resmi kuruluş ve işletme belgesi. Yatırım stratejisi, risk seviyesi, yönetim ücreti, giriş/çıkış komisyonu, karşılaştırma endeksi — hepsi burada.

Fon alım öncesi okunması gereken belge. Değişiklikler yine KAP'ta yayınlanır.

SPK zorunlu olarak istediği sade Türkçe özet belgesi. Risk skoru, geçmiş getiri, ücret, tavsiye süresi burada toparlanmış.

Alış öncesi en azından bu belge okunmalı.

Fon talimatında iki ayrı tarih vardır: işlemin hangi günün fiyatından yapılacağı ve paranın ya da payların hesaba geçtiği gün (valör). İkisi aynı olmak zorunda değildir.

Valör fon türüne göre değişir. Genel olarak para piyasası fonlarında aynı gün ya da ertesi gün (T+0/T+1), borçlanma araçları fonlarında T+1, hisse senedi fonlarında T+2, yabancı varlık ağırlıklı fonlarda T+3 ya da daha uzundur. Kesin bilgi fonun izahnamesinde ve Yatırımcı Bilgi Formu'nda yazar.

Hesaba yalnız iş günleri girer: Cuma günü kesim saatinden önce verilen T+2 valörlü satışta para, araya tatil girmezse Salı günü hesaba geçer. Resmî tatiller süreyi uzatır.

Emeklilik fonları (BEFAS) farklı kurallara tabidir.

Net Asset Value — fonun toplam varlığı / toplam pay sayısı. Günde bir kez, gün sonu değerlerinden hesaplanır.

Fonlarda hisse gibi gün içi fiyat dalgalanması yoktur — 1 gün önce emir ver, ertesi gün NAV'dan işlem görür.

BYF/ETF'lerde iki fiyat vardır: intra-day market price ve NAV. Bunlar ayrışabilir (premium/discount).

Fon talimatları hisse gibi anlık fiyattan gerçekleşmez. Talimatı verdiğiniz anda işlemin hangi fiyattan yapılacağı henüz bilinmez; buna ileri fiyatlama denir.

Her fonun izahnamesinde bir kesim saati vardır (TEFAS'taki fonların çoğunda 13:30). Kesim saatinden önce verilen talimat o iş günü, sonra verilen talimat bir sonraki iş günü verilmiş sayılır.

Hangi günün fiyatının uygulanacağı ve paranın ya da payların ne zaman hesaba geçeceği (valör) fon türüne göre değişir. Hafta sonu ve resmî tatiller iş günü sayılmaz.

Özel Durumlar Tebliği'ne göre bir yatırımcının ya da bir kurucuya ait fonların toplam payı, bir şirketin sermayesinde veya oy haklarında belirli eşiklere ulaştığında veya bu eşiklerin altına düştüğünde KAP'ta açıklama yapılır. SPK'nın 2026/57 sayılı kararıyla 11 Eylül 2026'dan itibaren alt sınır %3'tür; sonraki eşikler %5, %10, %15, %20, %25, %33, %50, %67 ve %95'tir.

Bildirim tablosunda işlem tarihi, alınan ve satılan nominal tutar, gün sonundaki toplam pay ve sermaye oranı yer alır. Bu yüzden portföy raporundan türetilen tahminlerden farklı olarak kesin bilgidir.

MKK da kendi kayıtlarında eşik değiştiren hesapları her gün KAP'ta topluca duyurur (Tebliğ md. 12/4). Bu listede hesap bazında önceki ve yeni nominal tutar görünür.

Sınırı: kurucu bildirimindeki tutar tüm fonların toplamıdır ve yalnız bir eşik aşıldığında güncellenir; iki eşik arasındaki alım-satımlar görünmez.

Halka açık şirketler; yatırımcıların kararını ve fiyatı etkileyebilecek bilgileri (sermaye artırımı, önemli sözleşme, yönetim değişikliği, pay alım satımları gibi) gecikmeden KAP'ta açıklamak zorundadır.

Fonlar da izahname ve ücret değişikliklerini, işlem durdurma ve tasfiye gibi gelişmeleri KAP'ta duyurur.

Fonoloji fon bildirimlerini okur, önemli değişiklikleri fon künyesinde duyuru olarak gösterir ve fonu takip edenlere bildirim gönderir.

Sermaye Piyasası Kanunu'na dayanarak çalışan, idari ve mali özerkliğe sahip düzenleyici ve denetleyici kurum. Borsa, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, yatırım fonları ve halka açık şirketler SPK'nın gözetimindedir.

Fonlar açısından SPK; fonun kuruluşuna ve izahnamesine onay verir, portföy yönetim şirketlerine faaliyet izni verir, fonların mevzuata uygun yönetilip yönetilmediğini denetler.

Gerekli gördüğünde tedbir (işlem yasağı, fonun işleme kapatılması gibi), idari para cezası, faaliyet izninin kaldırılması ve fonların tasfiyesi gibi kararlar alabilir. Kararlar SPK bülteninde duyurulur.

SPK kararlarını düzenli olarak yayımladığı bültenlerle duyurur. Bültenler yıl/sıra numarasıyla anılır (ör. 2026/60) ve SPK'nın internet sitesinde PDF olarak yer alır.

Bültende ihraç ve fon izinleri, izahname onayları, idari para cezaları, işlem yasakları, suç duyuruları ve fonlarla ilgili kararlar bulunur.

Bir fonu ilgilendiren karar (ör. işleme kapatma ya da tasfiye) genellikle önce bültende görünür; kurucu ayrıca KAP'ta açıklama yapabilir. Fonoloji bu kararları ilgili fonun künyesinde duyuru olarak gösterir.

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. Borsa İstanbul'da yapılan işlemlerde paranın ve menkul kıymetin karşılıklı el değiştirmesini (takas) yürütür; birçok piyasada merkezi karşı taraf olarak alıcıya satıcı, satıcıya alıcı olur.

TEFAS Takasbank bünyesinde işletilir. Fon alım satım talimatları bu platform üzerinden kurucular ve dağıtıcı kuruluşlar arasında eşleştirilir.

Takasbank ayrıca Takasbank Para Piyasası üzerinden kurumlar arasında teminatlı kısa vadeli borç işlemlerine aracılık eder. Para piyasası fonlarının nakdi sıklıkla burada değerlendirilir.

Türkiye'de sermaye piyasası araçları fiziksel olarak değil kayden izlenir. MKK bu kayıtları tutar: hangi hesapta hangi araçtan ne kadar olduğu burada görünür.

KAP'ı MKK işletir. Şirketlerin ve fonların özel durum açıklamaları, portföy raporları ve diğer bildirimleri KAP üzerinden kamuya duyurulur.

Yatırımcılar MKK'nın e-YATIRIMCI hizmetiyle hesaplarındaki varlıkları kontrol edebilir. MKK ayrıca payların fiili dolaşım oranlarını hesaplar.

Yatırım fonları tüzel kişiliği olmayan mal varlıklarıdır; onları kurucu kurar ve yönetir. Türkiye'de kurucu çoğunlukla SPK'dan faaliyet izni almış bir portföy yönetim şirketidir.

Kurucu, fon yöneticileri eliyle yatırım kararlarını verir, fon fiyatının hesaplanmasını sağlar, KAP bildirimlerini yapar ve karşılığında yönetim ücreti alır.

Fonun varlıkları kurucunun kasasında değil portföy saklayıcısında tutulur ve kurucunun kendi malvarlığından ayrıdır.

Fonun portföyündeki hisse, tahvil ve nakit gibi varlıklar kurucunun değil, SPK'nın yetkilendirdiği saklayıcı kuruluşun (banka ya da Takasbank gibi) nezdinde tutulur.

Saklayıcı yalnızca bir "kasa" değildir: fonun işlemlerinin izahnameye ve mevzuata uygunluğunu izler, aykırılık gördüğünde SPK'ya bildirir.

Bu ayrım, kurucu şirkette sorun çıktığında fon varlıklarının korunmasının temel güvencelerinden biridir.

Mevzuata göre fonun malvarlığı, kurucunun ve saklayıcının malvarlığından ayrıdır. Fon varlıkları kurucunun borçları nedeniyle haczedilemez, rehnedilemez; kurucu iflas ederse iflas masasına dahil edilemez.

Bu nedenle kurucunun faaliyet izni kaldırılsa ya da şirket zor durumda kalsa bile fonun varlıkları yatırımcılara aittir.

Önemli ayrım: Bu kural varlıkların sahipliğini korur, değerini korumaz. Fonun elindeki hisselerin fiyatı düşerse ya da varlıklar satılırken fiyat baskısı oluşursa bu kayıp yatırımcıya yansır.

Bir fon; içtüzükteki sürenin dolması, kurucunun faaliyet şartlarını kaybetmesi, kurucunun talebi ya da SPK kararı gibi hâllerde sona erer ve tasfiye edilir.

Tasfiye döneminde fona yeni yatırımcı alınmaz. Portföydeki varlıklar satılarak nakde çevrilir, fonun yükümlülükleri ödenir ve kalan tutar yatırımcılara sahip oldukları pay oranında ödenir.

Tasfiyenin yöntemi ve takvimi mevzuata ve SPK'nın kararına göre belirlenir. Büyük ya da likiditesi düşük pozisyonların satışı zaman alabileceği için ödemeler normal geri alımdan uzun sürebilir. Yatırımcıya ödenecek tutar, varlıkların satılabildiği fiyatlara bağlıdır.

Tasfiye, paranın "yok olduğu" anlamına gelmez; fon varlıkları kurucudan ayrıdır. Ancak tasfiye sürecindeki fiyat hareketleri fonun değerini etkiler.

Bir fonun katılma payı alımı ve/veya satımı; SPK kararı, kurucunun başvurusu, fiyat hesaplamasında yaşanan bir sorun ya da tasfiye süreci gibi nedenlerle geçici veya kalıcı olarak durdurulabilir.

Kapsam karara göre değişir: yalnız alım (yeni para girişi) kapatılabilir, yalnız satım (geri alım) durdurulabilir ya da ikisi birden kapatılabilir. Kararın hangi gün ve saatte yürürlüğe girdiği de önemlidir; o saatten önce verilen talimatlar farklı işlem görebilir.

Fonoloji, fonun TEFAS'taki durumunu ve KAP/SPK kaynaklı kararları birlikte gösterir. İkisi arasında gecikme olabileceği için fon künyesindeki duyuruyu da kontrol etmek gerekir.

SPK mevzuatında belirli bir tutarın üzerinde nakit ve sermaye piyasası aracına sahip olan ya da profesyonel müşteri sayılan kişi ve kurumlara nitelikli yatırımcı denir. Eşik tutar mevzuatla belirlenir ve zaman zaman güncellenir.

Serbest fonların katılma payları yalnız nitelikli yatırımcılara satılabilir. Aracı kurumunuz serbest fon talimatından önce bu şartı sağladığınızı teyit eder.

Yalnız nitelikli yatırımcıya satılan fonlar bazı açıklama yükümlülüklerinden (ör. portföy dağılım raporu) muaf olabilir. Bu yüzden bazı serbest fonların portföyünü KAP'ta göremezsiniz.

Borçlanma araçlarında temerrüt, ihraççının kupon ya da anapara ödemesini vadesinde yapmamasıdır. Fonun portföyünde temerrüde düşen bir özel sektör borçlanma aracı varsa bu kıymetin değeri düşürülür ve kayıp fon fiyatına yansır.

Borsa işlemlerinde temerrüt, alıcının takas günü parayı ya da satıcının menkul kıymeti teslim etmemesidir. Bu durumda takas kuruluşu temerrüt sürecini işletir; teminatlar kullanılabilir ve temerrüt faizi uygulanabilir.

Temerrüt riski (kredi riski), özellikle yüksek getirili özel sektör borçlanma araçlarına yatırım yapan fonlarda izlenmesi gereken bir risktir.

Blokaj konulan varlık hesabınızda görünmeye devam eder ancak satılamaz, transfer edilemez ya da çekilemez.

Sık görülen nedenler: talimat verildiğinde tutarın ya da payların işlem tamamlanana kadar bloke edilmesi, teminat olarak gösterilen varlıklar (VİOP, kredili işlem), rehin ve mahkeme, icra ya da idari makam kararıyla konulan tedbir ve hacizler.

Fon satışında para valör gününe kadar hesabınıza geçmez; satılan paylar da bu süre boyunca bloke görünür. Blokajın nedenini ve süresini aracı kurumunuzdan öğrenebilirsiniz.

Borsa İstanbul tedbirleri pay bazındadır: açığa satış ve kredili işlem yasağı, brüt takas, tek fiyat yöntemiyle işlem ya da emir paketi gibi. Olağan dışı fiyat ve miktar hareketlerinde uygulanır (bkz. VBTS).

SPK tedbirleri kişi ya da kurum bazında olabilir: belirli kişilere geçici işlem yasağı getirilmesi, hesaplara kısıtlama konulması ya da bir fonun işleme kapatılması gibi.

Tedbir bir önlemdir; kesinleşmiş bir yaptırım ya da suçluluk kararı değildir. İnceleme sonucunda kaldırılabilir, uzatılabilir ya da yaptırıma dönüşebilir.

Sermaye Piyasası Kanunu piyasanın güvenilir işleyişini bozan eylemleri yasaklar. Başlıcaları: işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı (fiyatı yapay biçimde yönlendiren alım-satımlar), bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı (yanıltıcı bilgi ya da söylenti yayma) ve içsel bilgiye dayalı işlem.

SPK bu tür şüphelerde inceleme yapar; gerektiğinde tedbir uygular, idari para cezası verir ya da savcılığa suç duyurusunda bulunur.

Bir kişi ya da kurum hakkında inceleme başlatılması veya suç duyurusunda bulunulması, yargı kararı olmadan suçlu olduğu anlamına gelmez.

Borsa İstanbul'un en likit 100 hissesini ağırlıklandırılmış olarak tutan endeks. Türk ekonomisinin "nabzı" kabul edilir.

Hisse ağırlıklı fonlar BIST100'ü benchmark olarak kullanır. Bir fon uzun vadede BIST100'ü geçememişse, "BIST100 endeks BYF'si daha iyiydi" demektir.

Türkiye'nin ya da Türk şirketlerinin dolar veya euro cinsinden çıkardığı tahvil. Türk lirası yerine döviz getirisi sağlar.

Eurobond fonları yüksek enflasyon + TL değer kaybı dönemlerinde savunma aracı. Faiz geliri döviz üzerinden, TL'ye dönüşte kur kazancı da olur.

Bir taraf senedi belirli bir süre için satıp sonra geri alır. Satan için finansman (repo), alan için kısa vadeli yatırım (ters repo).

Para piyasası fonlarının ana varlığı — günlük/haftalık likidite.

Risk-ayarlı getiri hesaplarının çıpası. Türkiye'de genellikle TCMB politika faizi (bir hafta vadeli repo ihale faizi) ya da kısa vadeli hazine bonosu faizi referans alınır.

Faiz %40 ise, %40'tan az getiri veren ve risk alan bir fon "risksize kaybetmiş" demektir.

TÜİK'in aylık yayınladığı, tüketici sepetinin fiyat değişimini gösteren endeks. Enflasyon = TÜFE yıllık değişimi.

Fonoloji her fonun 1 yıllık nominal getirisini TÜFE ile düzeltir → reel getiri kartında gösterir.

Borsada hisse aldığınızda işlem anında gerçekleşir, ama para ile hisse iki iş günü sonra (T+2) karşılıklı olarak el değiştirir. Bu sürece takas denir ve Takasbank tarafından yürütülür.

Hisse satışında paranın çekilebilir hâle gelmesi bu yüzden T+2'dir. Takas günü yükümlülüğünü yerine getirmeyen taraf temerrüde düşer.

Fonlarda benzer kavramın adı valördür; süre fon türüne göre değişir.

Türkiye'de politika faizi, TCMB'nin bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır ve Para Politikası Kurulu (PPK) toplantılarında belirlenir.

Mevduat, kredi ve para piyasası faizleri bu orana göre şekillenir. Para piyasası fonlarının getirisi de genellikle politika faizine yakın seyreder; ücret ve giderler nedeniyle biraz altında kalır.

Fonoloji risk-ayarlı getiri hesaplarında (Sharpe, Sortino) risksiz getiri olarak bu oranı kullanır.

Borsa İstanbul'un Repo-Ters Repo Pazarı'ndaki gecelik işlemlerden hesaplanan ve her iş günü yayımlanan referans faiz oranı.

Değişken faizli borçlanma araçlarında faiz hesabında, bazı para piyasası ve borçlanma araçları fonlarında da karşılaştırma ölçütü olarak kullanılır.

Kurumların ve fonların kısa vadeli nakit ihtiyacını ve fazlasını karşıladığı piyasadır. Başlıca araçları: repo/ters repo, Takasbank Para Piyasası işlemleri, hazine bonoları, finansman bonoları, mevduat ve katılma hesapları.

Faizler politika faizine yakın hareket eder. Vadeler kısa olduğu için fiyat oynaklığı düşüktür; getiri ise faiz kararlarıyla birlikte hızla değişir.

Para piyasası fonları portföylerini bu araçlardan oluşturur. Fon dağılımlarında gördüğünüz "Takasbank Para Piyasası" ya da "Ters Repo" kalemleri bu piyasaya aittir.

Borsa İstanbul'da hisselerin günlük fiyat hareketi sınırlıdır; çoğu hissede bu sınır bir önceki kapanışa göre ±%10 civarındadır. En alt fiyata taban, en üst fiyata tavan denir.

Hisse tabanda işlem görürken satıcı çok, alıcı azsa satış emirleri sırada bekler. "Tabanda kilitlenme" denen bu durumda pozisyondan çıkmak zorlaşır.

Fonlar hisselerini gün sonu fiyatlarıyla değerler. Portföyündeki hisseler tabana inen bir fonun fiyatı da buna göre düşer.

Bir hissede fiyat ve işlem hacmi belirli ölçütlerin dışına çıktığında Borsa İstanbul kademeli tedbirler uygular: açığa satış ve kredili işlem yasağı, brüt takas, tek fiyat yöntemiyle işlem ve emir paketi gibi.

Amaç aşırı spekülatif hareketleri yavaşlatmak ve yatırımcıyı uyarmaktır. Tedbirler belirli bir süre uygulanır ve KAP'ta duyurulur.

Tedbirli bir hissede likidite azalabilir. Örneğin brüt takas uygulanan bir hissede aynı gün içinde al-sat yapılamaz.

Bir şirketin paylarının tamamı borsada serbestçe el değiştirmez. MKK her gün fiili dolaşımdaki pay adedini ve oranını hesaplar; bu oran sermayenin gerçekten işlem görebilen kısmını gösterir.

SPK'nın 8 Eylül 2026 tarihli kararıyla (bülten 2026/57) 11 Eylül'den itibaren sermayenin %10'u veya fazlasına sahip ortakların, yönetim ve denetim kurulu üyeleriyle üst düzey yöneticilerin, şirketin kendisinin ve kamu kuruluşlarının payları ile hukuken kısıtlı ya da hacizli paylar fiili dolaşım dışında sayılıyor. Takasbank piyasalarında teminat olarak verilen paylar ise dolaşımda kalıyor.

%10 sınırı hesap bazında işler. Aynı paylar %10'un altındaki hesaplarda dağınıkken dolaşımda sayılır; tek bir hesapta toplanıp %10'u aşınca tamamı dışarıda kalır. Bu yüzden sahiplik değiştiğinde oran bir günde sert değişebilir.

Fiili dolaşım oranı düşük hisselerde görece küçük alım-satımlar fiyatı daha çok etkiler. Ağustos 2026'dan itibaren portföy şirketleri, fonlarının fiili dolaşımdaki paylar içindeki oranını da KAP'ta açıklıyor.

Nominal değer, payın şirket esas sözleşmesinde yazan itibari değeridir ve piyasa fiyatıyla ilgisi yoktur. Borsa İstanbul'da payların nominal değeri genellikle 1 TL'dir.

Lot, borsada alınıp satılan pay adedidir. Nominal değer 1 TL olduğunda KAP bildirimlerindeki "nominal tutar (TL)" doğrudan lot sayısını verir.

Bir yatırımcının şirketteki payı = sahip olduğu lot ÷ şirketin toplam pay sayısı. Pozisyonun güncel değeri = lot × hisse fiyatı.

Piyasa değeri, şirketin tüm paylarının güncel borsa fiyatıyla çarpımıdır. Şirketlerin büyüklüğünü kıyaslamanın en yaygın yoludur.

Toplam pay sayısı, piyasa değerinin hisse fiyatına bölünmesiyle de bulunur. Fonoloji bir fonun şirketteki sermaye payını bu yolla hesaplar: lot ÷ (piyasa değeri ÷ fiyat).

Piyasa değeri şirketin defter değerinden çok farklı olabilir; fiyatın hızla yükseldiği dönemlerde bu fark belirginleşir.

Fonun tüm yatırımcılarından topladığı ve yönettiği toplam para miktarı (Assets Under Management - AUM).

Yüksek büyüklük = kurumsal güven + ölçek ekonomisi. Düşük büyüklük = çevik ama kapanma riski yüksek, likidite az.

Çok büyük fonlar küçük hisselere giremezler (ölçek sorunu) — yöneticinin esnekliği düşer.

Fonun kaç ayrı yatırımcıdan para aldığı. Çok sayıda küçük yatırımcı = bireysel kitle. Az sayıda büyük yatırımcı = kurumsal.

Artış trendi yatırımcı güveninin göstergesi; azalış uyarı işareti olabilir.

Yıllık bazda, fon varlığının günlük küçük parçalar hâlinde kesilen ücret. Nominal getiriden düşülür — ilan edilen getiride zaten yansımıştır.

Oran fondan fona değişir; endeks izleyen pasif fonlarda (BYF'ler dahil) genelde aktif yönetilen fonlardan düşüktür. Bir fonun kendi oranı fon sayfasındaki ücret kartında (KAP verisi) yazar.

10 yıllık yatırımda %1 fark = %10+ toplam fark.

1 = en düşük risk (para piyasası, kısa vadeli tahvil).
7 = en yüksek risk (kaldıraçlı BYF, kripto, serbest).

Volatilite bazlı hesaplanır. Karşılaştırma standardı — tüm fonlar aynı ölçekte.

Türkiye'de fon kazançlarından kaynakta kesilen vergi. Oran fon tipine ve iktisap tarihine (payı ne zaman aldığın) göre değişir; elde tutma yılına göre kademeli bir tarife yoktur. Cumhurbaşkanı kararlarıyla sık güncellenir.

- Hisse senedi yoğun fonlar: %0 (istisna)
- GYF / GSYF: 2 yıldan uzun tutulursa %0
- Diğer fonlar (para piyasası, borçlanma, değişken, karma, serbest, döviz, eurobond): kaynakta stopaj — oran zamanla arttı (%0 → %7,5 → %10 → 09.07.2025 sonrası ~%17,5).

Stopaj kâr payından (getiriden) kesilir, anaparadan değil. Kesin güncel oran için fonun izahnamesine veya GİB'e bak.

Emeklilik fonları farklı vergi rejimine tabidir.

Aracı kurumun aldığı komisyondan %5 BSMV kesilir. Çoğunlukla yatırımcıya yansıtılmaz, ama fon alışverişinde toplam maliyete eklenir.

Yönetim ücretinin yanında saklama ücreti, alım-satım komisyonları, denetim ve diğer giderler de fon varlığından karşılanır. Toplam gider oranı bunların tamamını gösterir.

SPK fon türlerine göre bu oran için üst sınır belirler. Sınır aşılırsa aşan kısım, mevzuatta belirtilen süre içinde kurucu tarafından fona iade edilir.

Fon fiyatı giderler düşüldükten sonra hesaplandığı için bu oran açıklanan getiriye zaten yansımıştır. Yine de fonları kıyaslarken uzun vadeli etkisini görmek için önemlidir. Fonoloji, KAP'tan aldığı toplam gider oranını fon künyesinde gösterir.

TEFAS fonlarının çoğunda giriş-çıkış komisyonu yoktur. Ancak bazı fonlar izahnamelerinde alım komisyonu ya da belirli bir süre dolmadan yapılan satışlar için erken çıkış komisyonu öngörür.

Bu ücret fon fiyatına yansımaz, doğrudan sizin işleminizden kesilir. Bu yüzden fonun açıkladığı getiri, sizin elde edeceğiniz getiriden yüksek görünebilir.

Oran ve süre izahnamede ve Yatırımcı Bilgi Formu'nda yer alır. Fonoloji, KAP'tan alınan komisyon bilgisini fon künyesinde gösterir.

Bazı fonlarda kurucu, yönetim ücretine ek olarak eşik getirinin (ör. bir endeks ya da faiz oranı) üzerindeki getiriden pay alır.

Genellikle yüksek su seviyesi (high-water mark) ilkesiyle uygulanır: fon daha önce ulaştığı en yüksek değeri geçmeden yeniden performans ücreti alınmaz.

Hesaplama yöntemi ve tahsil dönemi izahnamede yazar. Performans ücreti fon varlığından düşüldüğü için açıklanan getiriye yansımıştır.

Fon büyüklüğü iki nedenle değişir: fiyat (portföydeki varlıkların değer değiştirmesi) ve akış (yatırımcıların para koyması ya da çekmesi).

Fonoloji akışı şöyle ayırır: net akış ≈ büyüklük değişimi − önceki büyüklük × dönem getirisi. Kalan kısım fona gerçekten giren ya da çıkan paradır.

Güçlü girişler ilgiyi, süreklilik gösteren çıkışlar yatırımcıların fondan ayrıldığını gösterir. Tek başına al-sat sinyali değildir.